De burger aan de knoppen: de do's en don'ts van burgerparticipatie

16 maart 2016

Burgerparticipatie, co-creatie, bottom-up, samen voor de wijk, de kracht van de burger. Even wat termen die in de gebiedsontwikkeling te pas en te onpas worden gebruikt. Maar wat is het nu eigenlijk? Wanneer ben je aan het participeren? Is het niet een middel van overheden om iets gedaan te krijgen? Wordt er eigenlijk wel geluisterd? Is burgerparticipatie wel burgerparticipatie of wordt de “burger” om de tuin geleid?

 Het afgelopen jaar heeft IMOSS in samenwerking met H+N+S+ een Masterplan voor de Wagenwerkplaats te Amersfoort opgesteld. Een gebiedsontwikkeling waarbij burgerparticipatie hoog in het vaandel stond, sterker nog, een project dat mogelijk is gemaakt door burgerparticipatie. De Wagenwerkplaats, een voormalige werkplaats voor treinmaterieel dichtbij het centraal station van Amersfoort, is beschikbaar gesteld voor woningbouw en andere stedelijke voorzieningen. Vanaf het begin van het proces werd er geroepen: het opstellen van het Masterplan gebeurd in nauwe samenwerking met de buurt. Zo gezegd, zo gedaan. Na één jaar van bijeenkomsten, co-creatiesessies en gesprekken ligt het Masterplan klaar om door de Gemeenteraad te worden vastgesteld. Wat hebben we geleerd van het proces? De IMOSS do's en don'ts van burgerparticipatie:

 Do's

  • Bereid het doel van burgerparticipatie voor
    Nog voordat het proces van start gaat, is het van belang stil te staan bij het doel en het belang van de participatie. Hierbij zijn een aantal simpele vragen cruciaal: Wie zijn de belanghebbenden van het project? Wat is de mate van het belang van deze personen? En met welk doel wordt de participatie ingezet? Een veelgehoord doel is “het verlagen van de weerstand”, maar ook “het verrijken van het project met kennis en kunde uit de buurt”. Als we dit vertalen naar het Masterplan, dan was het doel om een visie voor de Wagenwerkplaats – samen – met de “burger” te ontwikkelen, De “burger” als ideeënbus en bron van inspiratie.
  • Nimby versus participatie
    Uit deze ideeënbus volgt de tweede do: het individueel belang versus het algemeen belang. Een goed proces van burgerparticipatie laat de burger nadenken vanuit verschillende invalshoeken en niet alleen vanuit eigenbelang. Een voorbeeld vanuit het Masterplan. Men oppert het feit dat een gemengd, stedelijk, milieu zeer gewenst is op de wagenwerkplaats. De plankaart laat vervolgens dit gemengde milieu zien, waarbij de NIMBY discussie gaat spelen, wie wil er immers horeca naast zijn tuin? Een deel van de oplossing kan zijn dat de deelgenoot wordt van het afwegingsproces. We willen allemaal dat gemengde milieu, maar wat betekent dat dan voor het Masterplan? Wat komt waar te liggen en welke (on)zekerheden worden vastgelegd? Zijn er wellicht nog meer oplossingen te bedenken? Dit kan gebeuren in een co-creatie/schets sessie, maar ook andere manieren zijn mogelijk.
  • Juiste mix van professionals en burgers
    Initiatieven vanuit de burger zelf blijken vaak niet uitvoerbaar, deze stranden in een vroege fase. Dit onder andere door het hiervoor aangehaalde punt, maar ook vaak vanwege het gemis aan kennis van de processen en de te nemen obstakels. Daarnaast is een plan ook vaak niet binnen een maand gerealiseerd, naar gelang de tijd zie je ook vaak partijen afhaken. En tot slot, de goede ideeën blijken in de praktijk vaak niet uitvoerbaar. Een professional is nodig om het proces en het doel van het proces (in dit geval de visie) te begeleiden naar verwezenlijking. Belangrijk aandachtspunt hierbij is dat de onderlinge relaties en wensen van de deelnemers in de participatie, onderling helder zijn. In het geval van het Masterplan bestond de professional uit een projectgroep bestaande uit ontwerpers, de gemeente en de NS. De “burger” bestond uit gebruikers, individuele burgers, buurtbewoners, groeperingen en andere belangstellenden. De professional heeft in dit proces de “burger” uitgenodigd om te participeren in de visie. De regie van het proces is in handen van de professional, maar de input van de “burger” stuurt voor een groot deel het creatieve proces.

  • Communicatie
    Een beetje “een open deur”, maar misschien wel de belangrijkste “do” ligt in de mate van en wijze waarop gecommuniceerd wordt. Het doel van de participatie moet duidelijk zijn, wanneer alle neuzen dezelfde kant op staan kan de volgende stap gezet worden. Gerelateerd aan het Masterplan is het van belang om aan te geven welke zaken niet ter discussie staan en welke zaken nog ingevuld kunnen worden. De gemeente Amersfoort heeft de visie en ambitie om op de Wagenwerkplaats ruimte te maken voor een stedelijk woonmilieu. Dit betekent dat het open verwilderde landschap op den duur zal verdwijnen, dit onderdeel is dus een gegeven. De inpassing van dit stedelijke woonmilieu is dan datgene waar de burgerparticipatie een rol speelt. Ook de informatievoorziening moet op orde zijn, hiermee voorkom je ongeloofwaardigheid en onduidelijkheid. Transparantie in het proces en de keuze- en beslismomenten in het proces zijn cruciaal om te delen met de participanten. Bij het Masterplan is ervoor gekozen om informatie over het proces te verspreiden via email, nieuwsbrieven en een projectpagina op www.wagenwerkplaats.eu De betrokkenen werden op deze manier op de hoogte gehouden van de nieuwe ontwikkelingen.

 Don'ts

  • Niet alle “burgers” uitnodigen...of de “burger “ te laat betrekken
    Ook bij het Masterplan lag deze valkuil op de loer en zijn we hier ook deels schuldig aan. Een voorbeeld hiervan binnen het proces van het Masterplan is wellicht de gekozen opzet van de laatste bijeenkomst. In een jaar tijd hebben er drie co-creatie bijeenkomsten plaatsgevonden die geleid hebben tot de uiteindelijke visie van het Masterplan. Dit definitieve concept is gepresenteerd tijdens een vierde slotbijeekomst. De aankondiging van deze avond heeft uitgebreid in de krant gestaan en ook op andere fronten is er media aandacht geweest. Dit heeft ertoe geleid dat, nog meer dan voorheen, de directe buurtbewoners in grote getale aanwezig waren. Hierbij waren ook bewoners die niet eerder deelgenomen hebben aan de co-creatie sessies. In een optimaal proces van burgerparticipatie hadden deze burgers al kennis genomen van het proces vanaf de eerste bijeenkomst, waardoor teleurstelling voorkomen wordt.

  • Laat niet alleen de mensen die negatief zijn (en vaak het hardst roepen) aan het woord
    Het is van belang om voor iedere “burger” een manier te vinden om zijn of haar mening te geven. Hiervoor zijn verschillende methodes mogelijk. Dit kan via bijeenkomsten, één-op-één gesprekken, focus-groepen, enquêtes, etc. Door het gebruik van een combinatie of meerdere methodes bereik je de meeste “burgers”. Voor het Masterplan Wagenwerkplaats is gebruik gemaakt van co-creatiebijeenkomsten, één-op-één gesprekken en gesprekken met belangengroeperingen. Daarnaast was er de mogelijkheid om te reageren via de mail op het Masterplan. Op deze wijze hebben we geprobeerd iedere burger een platform te bieden.

    In het verlengde van het bovenstaande is het ook cruciaal om de reacties te relativeren. Is de mening van één bezwaarmaker van meer waarde dan tien positieve reacties over hetzelfde onderwerp? Een heldere en transparante afweging hierin is nodig, wij vinden namelijk dat “positieve inspraak” net zo belangrijk is als bezwaar, waarbij het individuele belang versus het algemene belang vaak doorslaggevend is. Een voorbeeld vanuit het Masterplan. Door burgers is veelvuldig geopperd dat men erg bang is voor sluipverkeer door de wijk wanneer de Wagenwerkplaats ontwikkeld is. Daarnaast is men tevens bang voor een te grote druk op bijvoorbeeld de Soesterweg van het verkeer naar de toekomstige Wagenwerkplaats toe. Mede hierdoor is er besloten om een verkeerskundige knip in de infrastructuur aan te brengen, waardoor sluipverkeer niet mogelijk is en de grootste verkeersstromen niet via de Soesterweg komen te lopen. Deze keuze is met grote tevredenheid vastgelegd in het Masterplan, maar kon ook negatieve reacties niet vermijden. Een nieuwe, veelal individuele, reactie was: “Op welke wijze kan ik nu met mijn auto vanuit het Soesterkwartier naar het station rijden?”. Kortom, ook hier weer, welk belang weegt het zwaarst? En welke waarde heeft het collectieve belang in relatie tot het individu?

 Al met al kijken we terug op een geslaagd proces van burgerparticipatie van het Masterplan voor de Wagenwerkplaats. Een goed proces van burgerparticipatie...

… betrekt de burger op tijd
... is een combinatie van “burger” en “professional”
laat de burger nadenken vanuit verschillende invalshoeken
biedt verschillende mogelijkheden voor de burger om zijn of haar stem te laten horen, maar schept heldere kaders
en zorgt dat de vakmensen ook echt luisteren.